يكي از بزرگترين مراكز آموزشي مسلمانان هند، دانشگاه اسلامي عليگره است. بنيانگذار اين موسسه آموزشي معتبر و قديمي، سرسيد احمدخان است. وي، از جمله روشنفكران و رهبران مسلمانان هند، در دوره سلطه انگليسي ها محسوب مي شود. ايشان از طيف آن دسته از رهبران مسلمانان هند است كه به جاي تمركز روي مبارزه با انگلستان، به بهره برداري از شرايط براي ارتقاء وضعيت فرهنگي و اجتماعي مسلمانان مي انديشيدند.

  سابقه تاسيس اين دانشگاه، به سال 1875 ميلادي باز مي گردد. در ابتدا، سيد احمدخان يك كالج «شرقي- انگليسي»(Anglo-Oriental College)، با هدف ارائه آموزش هاي قديم و جديد در شهر عليگره ايجاد كرد. سيد احمدخان، تا هنگام مرگش(1898م)، از هيچ كوششي براي پيشرفت امور آموزشي و رفاهي اين كالج دريغ نورزيد. به واسطه علاقه وافر وي به اين كالج، بعد از مرگش در كنار مسجد همين كالج به خاك سپرده شد.

  روند توسعه و گسترش كالج «شرقي- انگليسي» عليگره، بعد از مرگ باني آن، همچنان ادامه يافت. در سال 1922 ميلادي، اين كالج به صورت يك دانشگاه مستقل درآمد و از حمايت مالي حكومت وقت هند برخوردار شد. بعد از استقلال هند(1947ميلادي)، دانشگاه اسلامي عليگره، كمافي السابق از مساعدت هاي مالي و آموزشي حكومت هند برخوردار گرديد. در حال حاضر، اين دانشگاه به عنوان يكي از دانشگاه هاي مركزي و معتبر تحت نظر وزارت توسعه منابع انساني هند به فعاليت خود ادامه مي دهد.

  در طي چند دهه عمر اين دانشگاه، اقدامات زيادي براي توسعه امكانات دانشگاه اسلامي عليگره به عمل آمده است. به گونه اي كه در حال حاضر، همچون يك شهر بزرگ و زيباي دانشگاهي هند مطرح است. تعداد دانشكده ها و دپارتمان هاي اين دانشگاه و شمار اعضاي هيات علمي آن، دست كمي از بزرگترين دانشگاه هاي مركزي مستقر در شهرهاي بزرگ هند ندارد. وجود امكاناتي چون قبرستان، مسجد، پارك و انتشارات مستقل، نشان از قدمت و بزرگي اين دانشگاه دارد. نكته جالب آن كه توسعه روزافزون دانشگاه مذكور، بدون توسعه كافي شهر عليگره صورت گرفته است. چرايي و چگونگي اين توسعه ناموزون، در وهله نخست توجه هر بيننده را به خود جلب مي نمايد.

  از ديرباز، اكثريت مطلق استادان و دانشجويان اين دانشگاه، مسلمان بوده اند. دانشجويان مسلمان اين دانشگاه، از سراسر مناطق مسلمان نشين هند و حتي برخي از كشورهاي اسلامي به اين دانشگاه آمده اند. به واسطه شور و علاقه وافر و ديرينه جوانان مسلمان مناطق ديگر براي ادامه تحصيل در دانشگاه عليگره، مسئولان دانشگاه توجه خاصي به تامين امكانات اقامت شبانه روزي دانشجويان داشته اند.

  از ابتداي تاسيس تاكنون، تمامي روسا و معاون هاي دانشگاه مسلمان بودند. بسياري از روساي دانشگاه عليگره، مانند دكتر ذاكر حسين، بعدها به وزارت و مسئوليت هاي مهم در دولت هند دست يافته اند. يكي از روساي سابق اين دانشگاه، دكتر محمد حامد انصاري، در حال حاضر معاون رئيس جمهور هند مي باشد.

  به واسطه اهميت دانشگاه اسلامي عليگره، معمولا مسئولان ارشد كشورهاي اسلامي توجه خاصي به آن داشته اند. بسياري از اين مسئولان، در ضمن سفر به هند، از اين دانشگاه بازديد نموده و هدايايي را تقديم دانشگاه نموده اند.

  از بين مسئولان عالي رتبه ايراني، قبل از انقلاب، محمدرضا شاه پهلوي(در بهمن 1334شمسي) از اين دانشگاه بازديد نمود و دكتراي افتخاري آن دانشگاه به او اعطاء گرديد. بعد از انقلاب، رئيس مجلس شوراي اسلامي(دكتر غلامعلي حداد عادل)، به اين دانشگاه رفت و به دريافت مدرك دكتراي افتخاري دانشگاه نائل شد.  

  در بين رشته هاي آموزشي اين دانشگاه، رشته هاي مرتبط با علوم اسلامي از جايگاه خاصي برخوردارند. هنوز نشانه هايي از توجه ديرينه اين دانشگاه به زبان و فرهنگ فارسي و عربي، بر تابلوهاي متعدد دپارتمان ها و دانشكده هاي آن باقي مانده است. به عنوان مثال، براي تايلوي «دپارتمان اقتصاد»، از عبارت «شعبه معيشت» استفاده شده است. اما از نظر ساختماني، به استثناي تعدادي از خوابگاه هاي قديمي كه به سبك حجره هاي قديمي مدارس علوم ديني ساخته شده اند، عمده ساختمان هاي آن تناسبي به معماري اسلامي ندارد. 

  از جمله امكانات قابل توجه و ارزشمند دانشگاه، كتابخانه بزرگ و غني «مولانا آزاد» است. شمار نسخه هاي خطي فارسي و عربي و اردوي اين كتابخانه را، فراتر از پنجاه هزار جلد مي دانند. وجود دپارتمان بزرگ و فعال زبان فارسي و نيز مركز مطالعات فارسي در اين دانشگاه، مبين علاقه ديرينه و وافر مسئولان و استادان اين دانشگاه به زبان فارسي مي باشد. علاوه بر اين، برخي از استادان مراكز و دپارتمان هاي ديگر اين دانشگاه(از جمله مركز مطالعات پيشرفته تاريخ دانشگاه)، با زبان فارسي آشنايي دارند.

  با وجود گذشت بيش از يك قرن از اقدام سر سيد احمدخان براي پايه گذاري دانشگاه اسلامي عليگره، هنوز خاطره اقدام مهم وي در محيط دانشگاه عليگره پابرجا مانده است. يكي از ساختمان هاي مجلل و بزرگ دانشگاه، كه سال ها محل اقامت سيد احمدخان و فرزندانش بود، امروزه به عنوان «موزه سرسيد احمدخان» نامگذاري شده است. در اين جا، شمار قابل توجهي از عكس هاي سيد احمدخان و فرزندانش و تعدادي از نسخه هاي خطي فارسي و عربي به نمايش گذاشته شده است. پيش بيني اداره مستقل براي اين موزه و استخدام تعدادي از راهنماهاي مجرب و كارمند براي موزه، از حفظ اعتبار و جايگاه باني دانشگاه حكايت دارد.

   علاوه بر اين، همه ساله در سالگرد تولد و مرگ سيد احمدخان، مراسم و سمينارهايي در دانشگاه برگزار مي گردد. در گردهمآئي هاي علمي اختصاصي دانشگاه، علاوه بر زندگي و خدمات سيد احمدخان، فضاي فرهنگي و سياسي مسلمانان هند در نيمه دوم قرن 19 ميلادي مورد توجه و بحث استادان و صاحب نظران قرار مي گيرد.


(برگرفته از روزنامه های هندی)