زندگی‌نامه مختصر پروفسور عبدالودود اظهر دهلوی

پروفسور عبدالودود اظهر دهلوي استاد باسابقه و رئیس انجمن استادان فارسی هند در روز جمعه 9 مهر 95 دار فانی را وداع گفت

پروفسور عبدالودود أظهر دهلوي، استاد بازنشسته‌ی بخش زبان و ادبيات فارسي، دانشگاه جواهر لعل نهرو، دهلي‌نو، فرزند حاج محمّد عبدالمالك، در تاريخ دوم مارس 1936 ميلادي از پدري تاجر و مادري اهل علم و دانش در دهلي متولّد شد. تحصيلات ابتدايي و متوسطه را در مدرسه‌ی «دانشگاه ملّيّة اسلاميه» به پايان رسانید و در سال 1954م. وارد «دانشگاه دهلي» شد. در سال 1960م، موفّق به دريافت مدرک فوق ليسانس زبان فارسي از آن دانشگاه گرديد. سپس، به استخدام «دانشگاه دهلي» درآمد و به تدريس زبان فارسي پرداخت. در سال 1967م، براي ادامه‌ی تحصيل راهي ايران شد و مدّت 4 سال در «دانشگاه تهران» به تحصيل و تحقيق پرداخت. سرانجام، در سال 1971م، به أخذ دكتري زبان و ادبيّات فارسي از دانشگاه تهران نايل آمد. پايان نامه‌ی دكتراي وي، درباره‌ی «رامايانا كتاب مقدس هندوان» بوده و «بنياد فرهنگ ايران»، آن را در دو مجلّد به چاپ رسانيد.

پس از بازگشت از ايران، با سمت دانشياري در «دانشگاه جواهرلعل نهرو»، «دهلي‌نو» به تدريس زبان فارسي مشغول شد. او، مدّتي نيز رياست دانشكده‌ی زبان هاي خارجي را در «دانشگاه نهرو» به عهده داشت و بيشتر از دوازده نفر تحت راهنمايي وی، دوره‌ی دكتري خود را به پايان رسانده‌اند.

پروفسور «أظهر»، در سمينارهاي مختلف زبان و ادبيات فارسي كه در داخل و خارج «هند» برگزار شده است، شركت نموده و چندين مقاله در زمينه‌ی «فرهنگ و ادب فارسي» ارائه داده است. او، به پاس انجام خدمات ويژه در زمينه‌ی زبان و ادبيّات فارسي در سال 1988 ميلادي از «رئيس جمهور هند»، جايزه‌ی افتخاريِ زبان فارسي را كسب نمود.

استاد «أظهر» علاوه بر زبان فارسي، به زبان هاي انگليسي، اردو، هندي، عربي، پنجابي، فرانسوي و سانسكريت نيز آشنايي دارد. علاوه بر ايران، به كشورهاي افغانستان، نپال، پاكستان، فرانسه، آلمان، انگلستان، شوروي سابق و اندونزي نيز مسافرت كرده است. وي همچنين، عضو هيأت مديره‌ی مجلّه هاي «بياض»، «نامه‌ی غالب»، «ايندوايرانيكا» و «مجلّه‌ی تحقيقات فارسي دانشگاه اسلامي عليگره» بوده است.

تعدادي از كتب و مقالات استاد «أظهر دهلوي» كه به چاپ رسيده به شرح زير است:

کتاب ها:

1. «رامايانا؛ كتاب مقدّس هندوان»، 2 جلد، بنياد فرهنگ ايران، تهران، 1973 م؛
2. «تمايلات در ادبيّات فارسي جديد»، رساله‌ی فارسي، خانه‌ی فرهنگ ايران، دهلي‌نو، 1978 م؛
3. «انقلاب و خلاقيت ايراني ها»، پروفسور «أظهر دهلوي» و پروفسور «آذرميدخت صفوي»، انتشارات روپا، دهلي نو، 2006 ميلادي.

مقالات:

1. «فروغ فرّخزاد»، مجلّه‌ی آهنگ، دهلي، 1957م؛
2. «عرفي شيرازي»، مجلّه‌ی برهان، دهلي، 1959م؛
3. «سعدي شيرازي»، مجلّه‌ی ايندو ايرانيكا، كلكته؛
4. «امير خسرو از لحاظ زبان‌شناسي و زبانداني»، مجلّه‌ی خراسان، كابل؛
5. «امير خسرو»، سمينار حيدرآباد، 1973م؛
6. «مطالعه‌ی تطبيقي شاهنامه و رامایانا»، مجلّه‌ی هند نو، تهران؛
7. «گلستان سعدي، از لحاظ زبان‌شناسي و زبانداني»، ايندو ايرانيكا، كلكته؛
8. «دقيقي در نگاه دانشمندان هندي»، مجلّه‌ی ادب، كابل؛
9. «مثنوي مدو مالتي، سهم گجرات در زبان و ادبيّات فارسي» (اردو)؛
10. «عناصر هندي در شعر هندو فارسي» (انگليسي)، چاپ در هامبورگ، آلمان؛
11. «كتاب هاي مقدّس هندوان در زبان فارسي ـ روابط هند و ايران»، خانه‌ی فرهنگ، دهلي‌نو؛
12. «مسايل زبان فارسي در شبه قارّه»، انتشارات مركز دانشگاهي، تهران، 1987م؛
13. «بشردوستي در ادبيّات فارسي»، مجلّه‌ی ايندو ايرانيكا، كلكته 1998م؛
14. «بازديد تاگور از ايران و ترجمه‌هاي آثارش به فارسي» (انگليسي)، 2000م؛
15. «تأثير زبان و ادب فارسي، بر زبان و ادب پنجابي»(به زبان پنجابي)، پنجاب آكادمي، دهلي، 1982م؛
16. «تصوير هند در زبان و ادبيات فارسي» (انگليسي)، 2001م.

در خدمت و صیانت زبان و ادب فارسی در هند، به مناسبت بزرگداشت پروفسور شریف حسین قاسمی در انجمن آثار

"این یادداشت به منظور درج در یادنامه پروفسور شریف حسین قاسمی توسط بنده تحریر یافت. بزرگداشت ایشان در 28 شهریور 95 توسط انجمن آثار و مفاخر در تهران برگزار شد".

کمتر پژوهشگر فارسی است که به کهن دیار کشور هندوستان  سفر کرده باشد و با استاد شریف حسین قاسمی آشنا نباشد. سابقه پنجاه ساله تدریس و تحقیق در حوزه زبان و ادب فارسی نام و آوازه استاد را نه فقط در شبه قاره هند و ایران  بلکه جهان ایرانشناسی آشنا و فراگیر کرده است.

اما سابقه آشنایی این عاصی پرمعاصی با استاد به سال‌های 2-1381 بر می‌گردد. سالی که پروفسور شریف حسین قاسمی به همراه جمعی از استادان هند، از جمله استاد امیر حسن عابدی، برای شرکت در سمینار استادان زبان فارسی به ایران سفر کرده بودند و اینجانب نیز در مجلس بزرگداشت استاد عابدی برای نخستین بار توفیق دیدار استاد عابدی و پروفسور شریف حسین قاسمی را بدست آوردم. زان پس دست تقدیر، سرنوشت فعالیت‌های فرهنگی اینجانب را با هندوستان گره زد و سبب شد در سه نوبت توفیق خدمت در خانه فرهنگ جمهوری اسلامی ایران در دهلی نو نصیب بنده شود.

سکونت در محله نظام‌الدین شرقی در دهلی در سال‌های 5-1383، علاوه بر اینکه فیض همجواری با آرامگاه نظام‌الدین اولیاء و امیرخسرو دهلوی را نصیب من‌کرد، این ویژگی را نیز داشت که برای دو سال مرا همسایه پروفسور شریف حسین قاسمی در نظام‌الدین شرقی قرار داد. دیدارهای گاه‌به‌گاه و هم‌قدمی‌های اتفاقی عصرانه در آن محله، مرا هرچه بیشتر با شخصیت علمی و روی گشاده و اخلاق خوش ایشان آشنا کرد و از اطلاعات و دانش ایشان بهره‌ور ساخت.

به خوبی بیاد دارم از آن هنگام که مثنوی‌خوانی و حافظ‌خوانی حدود 15 سال پیش در خانه فرهنگ ایران در دهلی‌نو آغاز به کار تا به امروز که چراغ انجمن ادبی بیدل در این مکان روشن و فروزان است؛ پروفسور شریف حسین قاسمی عضو ثابت، فعال و منظم این محفل‌های ادبی است. نکته‌‌سنجی‌های ادبی و خاطرات استاد از 50 سال فعالیت در عرصه زبان و ادب فارسی در هند همواره شنیدنی و آموزنده است.

اما مروری بر احوال و آثار پروفسور شریف حسین نشان می‌دهد که ایشان بیش از پنجاه سال از عمر خود را صرف تدریس، تحقیق و تصحیح در حوزه زبان و ادب فارسی کرده‌اند. تسلط به زبان‌های فارسی ـ انگلیسی ـ اردو از وی محققی چند زبانه ساخته است. انتشار بیش از دویست و پنجاه مقاله در مجلات هند، ایران، افغانستان، پاکستان، آمریکا و .... و چاپ بیش از 20 عنوان کتاب، کارنامه درخشانی از پژوهش فارسی در شبه قاره برای استاد بدست داده است. دریافت جوایز و نشان‌های افتخار از ریاست جمهوری هند، رایزنی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران، انستیتو غالب و دانشگاه دهلی و هم‌اینک انجمن آثار و مفاخر ایران گنجینه افتخارات و نشان‌های وی را رنگین و وزین کرده است. پژوهش‌های ارزشمند وی پیرامون نسخ خطی و چاپی شاهنامه در هند، شرح‌های فارسی دیوان حافظ در هند، آثار نظامی گنجوی در هند، بیدل‌پژوهی، فهرست چاپخانه‌های شبه قاره، تصحیح و انتشار دستنبوی غالب و تصحیح و نشر مرآت‌الاصطلاح مخلص، جهان ایرانشناسی را هرچه بیشتر با گنجینه و میراث زبان فارسی در هند آشنا کرده است.

نگاهی به مرآت‌الاصطلاح به تصحیح پروفسور شریف حسین قاسمی:

مرآت‌الاصطلاح اثر آنندرام مخلص اثری است که اخیراً در سال 2016 توسط پروفسور شریف حسین قاسمی تصحیح و در دهلی نو به زیور طبع آراسته شد. همانگونه که می‌دانیم خدمات پارسی‌گویان و پارسی‌نویسان هند به ادب فارسی ستودنی و سزاوار بررسی و بازخوانی است و این مقال خود پژوهش مستقل و مثنوی مفصلی می‌طلبد که در حوصله این اختصار و اجمال نمی‌گنجد. اما ذکر تنها این نکته برای روشن شدن سهم شبه قاره در فرهنگ‌نویسی فارسی خالی از فایده نیست که به نقل از استاد شریف حسین از ابتدای راه یافتن فارسی به شبه قاره تا پایان قرن نوزدهم میلادی حدود یکصد و چهل و دو فرهنگ فارسی شناسایی شده که به زعم ایشان این تعداد نباید رقم نهایی باشد.

آنندرام مخلص یکی از فارسی‌نویسان چیره‌دست هند در حوزه فرهنگ‌نویسی است که آثار ارزشمندی را نه فقط در این عرصه بلکه در سایر شقوق تاریخ و ادب  فارسی خلق کرده است. گلدسته اسرار، بدایع  وقایع، رقعات، سفرنامه، چمنستان، هنگامه عشق، کارنامة عشق، پری خانه، مرقع تصویر، دیوان، جنگ اشعار، روزنامچه احوال و مرآت‌الاصطلاح فهرست آثار این ادیب ـ مورخ نیمة اول قرن هیجدهم میلادی هند است.

مرآت‌الاصطلاح اثر گرانقدر مخلص چنانکه از عنوان آن برمی‌آید مجموعه‌ای از اصطلاحات فارسی است. آنندرام در چرایی تألیف این اثر گوید:

«برخلاف فرهنگ‌نویسانی که به تحریر لغات قدیم مصروف بوده، به تحقیق مصطلحات فارسی‌گویان تازه، توجهی ننموده‌اند، در حل معانی آن رساله رنگین‌تر از اوراق لاله مرقوم باید نمود. کمر سعی به میان همت بستم و روزگاری دراز استخوان شکستم» (مرآت‌الاصطلاح، ص 2)

مخلص علاوه بر اصطلاحات، امثال فارسی را هم در این مجموعه گردآوری کرده و در توضیح هر اصطلاح، شعری بویژه از شاعران ایرانی شاهد مثال آورده است.

اهمیت این اثر در آن است که پژوهشگر فارسی را با اصطلاحات رایج فارسی در هند که بعضاً برای پژوهشگران ایرانی نامأنوس است، آشنا می‌گرداند. در بعضی موارد، مؤلف در ضمن توضیح اصطلاحات فارسی، اصطلاحات مترادف هندی را نیز می‌آورد و همچنین ضرب‌المثل‌های هندی مترادف فارسی را نیز در این مجموعه گردآوری کرده است.

مخلص در کنار توضیح اصطلاحات، احوال برخی شعرا و رجال را نیز از نظر دور نداشته و به اوضاع و پیشامدهای زمانه نیز پرداخته است که در نوع خود می‌تواند برای مطالعه تاریخ اجتماعی هند در قرن هیجدهم مفید واقع شود.

آنندرام از محضر استادانی چون بیدل عظیم‌آبادی و سراج‌الدین خان آرزو بهره برده و آنچنان که خود گوید از خرمن دانش بزرگانی چون شیخ محمد علی حزین* خوشه‌ها برچیده و در سال 1158 هجری مرآت‌الاصطلاح را به سرانجام رسانده است. مخلص در سال 1164 هجری / 1751.م در دهلی به درود حیات گفت.

اما پروفسور شریف حسین قاسمی در تصحیح مرآت‌الاصطلاح از سه نسخه خطی مضبوط در 1)کتابخانه عمومی شرق‌شناسی خدابخش پتنا به شماره 810 به عنوان نسخه اساس، 2) نسخه خطی محفوظ در کتابخانه موزه بریتانیا به شماره 1813 و 3) نسخه خطی موجود در کتابخانه انجمن ترقی اردو در دهلی‌نو بهره برده است. نسخه کتابخانه خدابخش در 19 نوامبر 1830 / دوم صفر 1236 در حدود هفتاد و نه سال پس از تألیف، استنساخ شده است. نسخه کتابخانه موزه بریتانیا در 1850 م / 1267 هـ حدود یکصد و ده سال پس از تألیف کتابت شده و نسخه کتابخانه انجمن ترقی اردو در 1813.م 1237 .هـ یعنی شصت و دو سال پس از تألیف تحریر شده است.

پروفسور شریف حسین در مقدمه مفصلی که بر این کتاب تدوین کرده به سایر نسخ مرآت‌الاصطلاح که از دسترسی به آن محروم بوده نیز  اشاره کرده و این نسخ را معرفی کرده است.

استاد قاسمی در تصحیح این اثر، سایر تألیفات مخلص را نیز از نظر دور نداشته و از آنها نیز بهره برده است. دو اثر تذکره شعرا و بدایع وقایع، هر دو از مخلص، در تصحیح و تنقیح مرآت‌الاصطلاح کمک فراوانی به استاد کرده و اطلاعات ذی‌قیمتی درباره احوال زندگی و روزگار و آثار مخلص فراهم آورده است.

استاد شریف حسین در توضیح اصطلاحات مرآت‌الاصطلاح به فرهنگ‌های دیگر شبه قاره همچون فرهنگ جهانگیری، فرهنگ رشیدی، بهار عجم و فرهنگ آنندراج رجوع و معانی آن را مقابله کرده و توضیحات بیشتر برآمده از این فرهنگ‌ها را در پانوشت ذکر کرده است.

ناگفته نماند که مرآت‌الاصطلاح توسط پروفسور چندرشیکهر و دکتر قلیچ‌خانی و دکتر یوسف‌دهی نیز تصحیح و در ایران منتشر شده است.

 

---

* ظاهراً مخلص هیچگاه حزین را ملاقات نکرده و ارتباطات این دو از طریق نوشت و خواند بود.