چندی پیش پروفسور اخترالواسع از استادان صاحب‌نام مطالعات اسلامی هند و رئیس فعلی دانشگاه مولانا آزاد جودهپور پس از سفرش به ایران، از من درباره آرامگاه ابوحامد غزالی پرسید و اضافه کرد چرا دولت ایران بنای شایسته و درخوری به یادبود این دانشمند بزرگ اسلامی نمی‌سازد. از آن موقع کنجکاو شدم بوقت سفر به مشهدالرضا، دگربار سری هم به طوس و آرامگاه پیش‌دیده فردوسی و نادیده غزالی بزنم.
سرانجام چند روز پیش این فرصت دست داد. قبل از سفر، کتاب "چهار طوسی بزرگ" دکتر مجتبی مینوی، درباره چهارتن از دانشمندان و مشاهیر طوس را که اخیرا دکتر حداد عادل آن را بازنشر کرده و نسخه‌ای نیز به بنده داده بود را خواندم. این مشاهیر، فردوسی، خواجه نظام‌الملک، محمد غزالی و خواجه نصیرالدین طوسی هستند. البته شمار مفاخر و دانشمندان طوس بیش از این است و فقط بعنوان یک نمونه دیگر می‌توان به شیخ‌الطایفه ابوجعفر طوسی از ارکان و اوتاد شیعه نیز اشاره کرد.
از فردوسی شروع کنم که آرامگاهش بنای باشکوهی دارد و در سال ۱۳۱۳ شمسی به مناسبت هزارمین سال تولد این شاعر نامی حماسه‌سرا و با پیش‌قدمی جمعی از فضلا و ایران دوستان همچون مشیرالدوله پیرنیا، ذکاءالملک فروغی، مستوفی‌الممالک و علی اصغر حکمت و عده‌ای دیگر ساخته شده است. بجز عظمت و شکوه بنای فاخر فردوسی، آنچه که در این‌ مجموعه فرهنگی توجه من را بخود جلب کرد، کتیبه شیبک‌خان، حاکم همدوره شاه اسماعیل صفوی در ماورالنهر است که سعی کرده با نوشتن این کتیبه بسال ۹۱۵ قمری کرّ و فرّی از خود در خراسان بجا بگذارد و اکنون این کتیبه در موزه مجموعه فرهنگی فردوسی موجود است. ازآنجا که علاقه‌مندم نوشته بنده ربطی هم به هند پیدا کند، در همینجا ذکر کنم خواهر بابر، سرسلسله تیموریان هند، نزد همین شیبک‌خان اسیر بود و سرانجام پس از شکست او بدست شاه اسماعیل، آزاد شد و نزد برادر به هند بازگشت. آرامگاه مهدی اخوان ثالث و همچنین احمد گلچین معانی، شاعر و مصحح و نویسنده کتاب "کاروان هند" نیز در محوطه باغ فردوسی قرار دارد.
اما بازگردیم به غزالی و آرامگاهش. در هارونیه که بنایی در نزدیکی آرامگاه فردوسی است، سنگ یادبود نمادینی برای غزالی نهاده شده است. ولی در سال ۱۳۷۴ و در کاوش‌های باستان‌شناسی بیرون از حصار و باروی قدیمی شهر طوس، محلی را یافته‌اند که طبق شواهد و قراین، شباهت زیادی به خانقاه و مدفن غزالی دارد که البته اکنون از آن ویرانه‌ای بیش نمانده است. آخرین ذکر و توصیفی که از آرامگاه غزالی در متون تاریخی شده مربوط به کتاب "مهمان‌نامه بخارا" فضل بن روزبهان خنجی بسال ۹۱۵ قمری است که ظاهرا بنای مکشوف فعلی با توصیف نویسنده آن کتاب درباره آرامگاه همخوانی دارد. با کمک نرم‌افزار ویز به سهولت تا محل آرامگاه منسوب به غزالی راهنمایی شدیم و مطمینم که اگر بنا بود پرسان بدنبال یافتن آنجا می‌گشتیم، شاید مدتی سرگردان می‌شدیم. بی تعارف بگویم که بنای منسوب به غزالی بحال خود رها شده و هیچ عملیات تامینی یا مرمت و بازسازی و حداقل مطالعاتی در آنجا دیده نمی‌شد.
یاد نوشته استاد مینوی بنقل از تاج‌الدین سبکی افتادم که در دانش و مقام علمی و دینی حجه‌الاسلام غزالی گفته بود، اگر پیامبری بعد از محمد بن عبدالله(ص) بدنیا آمدنی بود، آن پیامبر غیر از غزالی نمی‌بود.

علی دهگاهی
مهر ۹۷ دهلی