یادداشت بنده در روزنامه اطلاعات 96/8/23 

بنام آنکه او نامی ندارد                      به هر نامی که خوانی سر برآرد

باورها و اندیشه‌های برآمده از ادیان، حیات بشر و روح تمدن جهانی را اعتلا داده است. انسان‌ها با تأسی از ارزش‌های اخلاقی و معنویت برای سده‌ها در آرامش و انس و الفت در کنار هم زیسته و با جرعه‌های ناب از پیام‌های معنوی ادیان غنوده و بذر صلح و دوستی و همزیستی مسالمت‌آمیز را در دل‌ها افکنده‌اند. اما شوربختانه بشر امروز در عصر غلبه ماشین بر روح و معنویت از اصل و اساس و هویت ذاتی خود دور شده و من واقعی و راه حقیقت و کمال و رستگاری را گم کرده و سرگشته و حیران، اگر چه هر روز قلمروی جدیدی از طبیعت و عالم ماده را پیش روی خود می‌گشاید، اما از حقیقت الهی و کرامت انسانی دور شده و در دام نفی و انکار و تکفیر دیگری گرفتار شده است. چه دردناک است گاهی انسان امروزی قدم فراتر نهاده و از دین که برای صلح و آرامش دنیوی و رستگاری اخروی نازل شده به عنوان حربه‌ای برای نابودی پیروان ادیان دیگر و حتی هم‌کیشان خود بهره می‌برد.

اگر امروز معنویت، ارزش‌های اخلاقی و عرفان اسلامی در جهان غرب هوادارانی یافته و آثار اندیشمندان و متفکران شرقی همچون مولانا، حافظ و دیگران در جهان با گوش جان نیوشیده می‌شود، دلیلش آن است که این پیام‌های اخلاقی و پندها و مواعظ حکمی، مرهمی بر دردها و آلام بشر غرق در مادیات است و انسان امروز را به تفکر پیرامون ماهیت جهان هستی وا می‌دارد و بیش از آن، انسان را به وادی خودشناسی و حقیقت رهنمون می‌سازد.

در این جهان وانفسای کنونی که ندای تکفیر و خشونت‌های دینی شرق و غرب عالم را در‌نوردیده و بنام دین و چه‌‌ بسا  جهل مقدس انسان‌ها دست به کشتار هم‌نوع می‌زنند، به نظر می‌رسد بهترین شیوه، برقرار کردن گفتگوهای دینی و هموار ساختن راه رواداری و درک و شناخت باورهای دیگران و پررنگ کردن نقاط مشترک است. گفتگو و مباحثه دینی راه‌حل مورد وثوقی برای زدودن زنگارهای سوء‌تفاهم از افکار و اندیشه‌های صلب است. گفتگوهای دینی راهی است برای شناخت نقاط مشترک و احترام به ارزش‌های اخلاقی و کرامت‌های انسانی.

پیش از ارائه گزارش کوتاهی از اولین دور گفتگوهای اسلام و  هندوئیزم شاید بی‌مناسبت نباشد نگاه موجزی به خاستگاه تمدنی هندوئیزم و همچنین پیشگامان عرصه گفتگو میان متفکران اسلام و هندوئیزم داشته باشیم.

مشرق زمین خاستگاه ادیان کهن و گهواره مکاتب فکری و فلسفی ریشه‌داری بوده است. در این میان هندوئیزم از مهم‌ترین ادیان و آیین‌های کهنسال شرقی است که جمعیت قابل توجهی از جهان امروز را تشکیل می‌دهد و پیروان این دین برای قرن‌ها در قلمروی پهناوری در کنار مسلمانان زندگی مسالمت‌آمیز و توأم با احترامی را سپری کرده‌اند.

هند سرزمین عجایب است و این سخن گزافی نیست، چرا که باورهای مختلف و فرهنگ‌های متنوع، از اعتقادات ابتدایی پرستش تا وحدت وجود و توحید در این سرزمین وجود دارد و این ادیان و فرق با یکدیگر همزیستی می‌کنند. کافی است بدانیم که فقط چهار دین و آیین بزرگ هندو، بودا، جین و سیک که جمعیت کثیری را در جهان شامل می‌شود در این سرزمین تولد یافته و بعضا در فراتر از مرزهای هند بالیده‌اند. امروز علاوه بر این ادیان، مسلمانان، مسیحیان و یهودیان و پارسیان نیز در این سرزمین زندگی می‌کنند. دیرینگی، همجواری و غنای دو تمدن بزرگ ایران و هند در گذر زمان سبب شده است مناسبات و مبادلات فرهنگی و معنوی عمیقی بین ایران و هند برقرار باشد.

شاید ابوریحان بیرونی در زمره اولین اندیشمندان هندشناسی باشد که به هندوستان سفر کرد و شناخت خوبی از دین و آئین این سرزمین دین‌پرور بدست آورد. وی حاصل مطالعات و مشاهدات خود را در تحقق ماللهند و سایر آثار ارزشمند خود که ترجمه از سانسکریت است، بدست داد. بیرونی با دانشوران هندو مذهب به گفتگو و مباحثه پرداخت و از آراء دینی و نظریات علمی آنان تا حدی زیادی باخبر گردید.

دومین شخصیتی که در گفتگوهای دینی اسلام و هندوئیزم به تحقیق خدمات بیشتر، امام نام کم‌آوازه‌تر از ابوریحان بیرونی دارد، کسی نیست جز شاهزاده ناکام داراشکوه، فرزند شاه‌جهان از پادشاهان تیموری هند. داراشکوه اگر چه در عرصه سیاست لیاقت و شایستگی چندانی از خود نشان نداد و بدست  برادرش اورنگ‌زیب  در جنگ جانشینی قدرت مغلوب و سرانجام مقتول گشت، اما در عرصه دانش و بویژه تقریب اسلام و هندوئیزم خدمات نمایانی کرد. او با ترجمه اوپانیشادها یکی از مهم‌ترین کتاب‌های دینی هندوان را به فارسی ترجمه کرد و با تألیف کتاب مجمع‌البحرین سعی کرد تا نزدیکی و شباهت‌های اسلام و هندوئیزم  را بویژه از منظر عرفان و تصوف برشمارد.

اینک نگاه مجملی به اولین دور گفتگوهای اسلام و هندوئیزم می‌اندازیم:

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی در سال‌های اخیر گفتگوهای دینی متعددی را با ادیان مختلف برگزار کرده و اخیراً در سوم و چهارم آبان ماه نیز اولین دور گفتگوهای دینی اسلام و هندوئیزم را با همکاری رایزنی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در دهلی‌نو، شورای تحقیقات فلسفی هند، مرکز گفتگوی ادیان و تمدن‌های سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی در دهلی‌نو برگزار کرد که در نوع خود جالب و حاوی نکات در خور ذکری است.

 "معنویت در اسلام و هندوئیزم" عنوان اولین دور این گفتگوها بود که با قرایت پیام نخست‌وزیر هند در دهلی‌نو آغاز شد و در این دور از گفتگوها علما و شخصیت‌های دینی ـ دانشگاهی به ایراد سخنرانی و ارائه نظریات خود پیرامون موضوع پرداختند.  نخست‌وزیر هند در پیام خود به روابط دیرینه ایران و هند اشاره و خاطرنشان کرد دو ملت ایران و هند برای قرن‌ها دوستان ویژه‌ای برای هم بوده‌اند. همچنین ایشان در بخش دیگری از پیام خود اظهار داشته بود موضوع این سمینار قطعاً به صلح و توازن جهانی کمک خواهد کرد و مباحثات آن به شرکت‌کنندگان فرصت خوبی خواهد داد تا از رهبران دینی و اندیشمندان دانشگاهی بیاموزند.

 هیات ایرانی شامل دکتر ابوذر ابراهیمی ترکمان رئیس سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، حجت‌الاسلام دکتر محسن قمی معاون امور ارتباطات بین‌الملل دفتر مقام معظم رهبری، حجت‌الاسلام دکتر احمد مبلغی  عضو مجلس خبرگان رهبری و رئیس مرکز تحقیقات اسلامی مجلس شورای اسلامی، حجت‌الاسلام دکتر پارسانیا عضو شورای انقلاب فرهنگی، دکتر بلخاری رئیس انجمن آثار و مفاخر، دکتر صاحبی رئیس شورای علمی دین‌پژوهان، حجت‌الاسلام دکتر مریجی رئیس دانشگاه باقرالعلوم و مرتضی صبوری معاون مرکز گفتگوی ادیان سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی بودند. دکتر علی محمد نقوی استاد گروه مطالعات شیعه‌ دانشگاه اسلامی علیگره نیز به نمایندگی از جامعه مسلمانان هند در این گفتگوها حضور یافت و سخنرانی کرد.

 دکتر ابوذر ابراهیمی رئیس هیأت ایرانی در بخشی از سخنان خود در آیین گشایش گفت: اگر گرايش به معنويت را، راه‌يافتن به معناي هستي و باطن عالم بدانيم، به يقين در دوران اخير مظاهر مادي از تمركز انسان به معنا و باطن عالم و نيز حقيقت هستي كاسته است. زیرا اساس معنويت بر تمركز استوار است. انسان فاقد تمرکز كه انديشه‌اش در ظاهر اشيا متوقف مي‌شود، نمي‌تواند از ظاهر عبور کرده به باطن راه یابد. انسان ظاهربين همه چيز را در محيط ديدجسماني خود مي‌پذيرد اما انسان معناگرا به شهود كه كار دل است روي مي‌آورد. عصر كنوني عصري است كه ديده‌هاي ظاهربين بشر را تقويت كرده وچشم‌نوازي‌هاي دنيوي؛ او را متوجه خود كرده است اما نه خود واقعي او كه وابسته به منبع هستي است، بلكه خودي كه در پندار برای خود ساخته است. این خود مجازی، گاه تا آنجا انسان را از خود واقعی‌اش دور می‌کند که با مغز دیگران فکر می‌کند و با پای دیگران راه می‌رود. اقبال لاهوری گفته است:

در جهان بال و پر خویش گشودن آموز                     که پریدن نتوان با پروبال دگران

انسان فاقد تمرکز وقتی از خویشتن دور شد، گرفتار ظاهر می‌شود و راه‌های نجات و سعادت خود را نیز به درستی نخواهد دریافت.

 اما در این اجلاس سخنرانان هندی از رهبران فرق مختلف هنود و همچنین استادان دانشگاه متخصص در شعب گوناگون هندوئیزم حضور داشتند. گورو شاراناندا جی ماهاراج، سوآمی آگنی‌ویش رهبر شعبه آریا ساماج و فعال اجتماعی ، سوآمی ویشنو هاری پراشاد از بنیاد ویشنو چنای، دکتر آچاریا شری شریواتسا گوسوآمی استاد فلسفه در معبد رادها رامانا ورینداوان که آثار منتشره‌ای درباره ویشنویسم و شری کریشنا دارد، پروفسور اس. آر بهات استاد فلسفه هندوئیزم و رئیس شورای تحقیقات فلسفی هند، دکتر کالا دهانانجای آچاریا، متخصص در موضوع ودانتا و رئیس مرکز بهاراتیا سانسکریت پیتام بمبئی، پروفسور جاناک بهای دیو رئیس مرکز تحقیقات معبد سوآمی نارایان آکشاردام بزرگترین معبد هندوئیزم جهان، باکتی نیسکاما شانتا محقق هندوئیزم در موضوع بهاکتی، پروفسور شاکونتالا بورا استاد فلسفه هندوئیزم، پروفسور بالا گاناپاتی از گروه فلسفه دانشگاه دهلی، پروفسور کی. دی. تریپاتی از دانشگاه هندوی بنارس، شری گوویند داس و شری سورش سونجی محققان و اندیشمندان هندی بودند که در این اجلاس سخنرانی و در مباحثات دینی شرکت داشتند.

 نکته قابل توجه در سخنرانی برخی رهبران دینی هندو تمثیل از آیات و روایات اسلامی و همچنین اشاره به نقش زبان فارسی در مکتوبات هند بود. گفتگوی علمای اسلامی این نشست با رهبران دینی هندو گرمی و نشاط خاصی به اجلاس داده بود، در این میان گاهی مباحثه علمی و دوستانه رهبران هنود با یکدیگر پیرامون وحدت وجود یا تجسم خدا نزد ایشان نیز نشان می‌داد که گفتگو و مباحثه بهترین راه درک و شناخت یکدیگر و رواداری دینی است.

 در پایان اجلاس بنا شد دور دوم این گفتگوها توسط مرکز گفتگوی ادیان سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی سال آینده در تهران برگزار شود.