چنین خوانده‌ایم و بارها در سمینارها و نشست‌های زبان و ادب فارسی در هند گفتیم و شنیدیم که زبان فارسی برای سده‌ها زبان دیوانی، اداری و قضایی هند بود و در قرن نوزدهم میلادی توسط انگلیسی‌ها از رسمیت نظام اداری ـ قضایی هند برافتاد. پس از آن وضعیت زبان فارسی بدین گونه شد که به عنوان یک فعالیت علمی- آموزشی به دانشگاه‌ها و کالج‌ها راه یافت و در این قالب تا امروز به حیات خود ادامه داده است. اما این گروه‌های فارسی در اغلب دانشگاه‌های هند از قدیمی‌ترین بخش‌ها هستند. بنابراین اگر بخواهیم درباره ایرانشناسی و مطالعات ایرانی در هند سخن بگوییم باید اذعان کنیم که پایه و بن‌مایه ایرانشناسی در هند زبان و ادبیات فارسی است. امروز بیش از 30 گروه زبان فارسی در دانشگاه‌های هند فعالیت می‌کنند که اطلاعات این گروه ها و استادان آن در مجموعه‌ای بنام پاسداران زبان و ادب فارسی در هند گردآوری شده که بزودی آن را منتشر خواهیم کرد. اما علاوه بر گروه‌های زبان فارسی دانشگاهی، چند مرکز ایرانشناسی و یا پژوهشی نیز وجود دارند که به فعالیت پیرامون مطالعات ایرانی می‌پردازند. این مراکز عبارتند از 1ـ انجمن ایران کلکته یا ایران سوسایتی 2 ـ مرکز تحقیقات فارسی رایزنی فرهنگی ایران در هند 3ـ مرکز تحقیقات فارسی دانشگاه اسلامی علیگر 4 ـ بخش ایرانشناسی دانشگاه ملیه اسلامیه دهلی 5ـ مرکز مطالعات ایران و هند دانشگاه روهیلکند.

در این یادداشت بنا دارم به معرفی قدیمی‌ترین این مراکز یعنی انجمن ایران کلکته بپردازم. اسفند ماه سال 1390 بود که به همراه دکتر صلاحی رئیس وقت سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران و دکتر صفی‌پور معاون این سازمان برای ملاقات با رئیس کتابخانه ملی هند و همچنین بازدید از این کتابخانه و انجمن آسیایی[2](Asiatic Society) به شهر کلکته سفر کردیم. هر دو کتابخانه ملی هند و انجمن آسیایی نسخ نفیس و نادری از فارسی در اختیار دارند که مورد توجه هر مراجعه‌کننده و بیننده‌ای است. قبلاً پروفسور شریف حسین قاسمی سرنخ و آدرس یک سفرنامه فارسی به فرنگ بنام «تاریخ یوسفی» را در انجمن آسیایی به من داده بود که حسب علاقه شخصی و پژوهشی درخواست دیدن این نسخه را در انجمن آسیایی کردم که البته با گشاده‌دستی مسئول بخش نسخ خطی درخواست بنده محقق شد، اما در دریافت کپی و تصویری از آن ناکام بودم. چنانکه در یادداشت قبلی گفته‌ام کتابخانه‌های هند در دادن نسخ خطی فارسی خیلی کریم و مهربان نیستند. البته بعدها تصویری از این نسخه را با وساطت پروفسور مشیرالحسن، استاد صاحب‌نام تاریخ هند که این روزها در بستر بیماری ناشی از یک تصادف سهمگین است، دریافت کردم که متن آن را تصحیح و اگر عمری باشد روزی منتشر خواهم کرد. این تاریخ یوسفی ماحصل سفر و یادداشت‌های روزانه یک سپاهی بنام یوسف خان گلیم‌پوش از اهالی حیدرآباد هند است که در سال 1837.م عازم سفر فرنگ شد و دیده‌ها و شنیده‌های خود را از اروپا به قلم آورد.

پس از ملاقات با رؤسای کتابخانه‌های ملی و انجمن آسیایی و بازدید از بخش نسخ خطی و ذخایر کتب نفیس، فرصتی بدست آمد تا بازدیدی از انجمن ایران کلکته نیز داشته باشیم. دکتر فیروز و دکتر غلام سرور میزبان و پذیرای ما در انجمن ایران کلکته بودند. از بخش‌های مختلف این انجمن بازدید کردیم و با فعالیت‌های آن نیز آشنا شدیم. گوشه گوشه انجمن نشان از فعالیت‌های خوب و مهم پیرامون ایران و هند بود که البته امروز آن فروغ گذشته خود را ندارد. کتابخانه، سالن مطالعه، کلاس زبان فارسی، سالن جلسات، بخش‌های مختلف این انجمن بود که روزگاری مملو از مراجعه کننده و فعالیت علمی ـ پژوهشی و آموزشی بود. انجمن صاحب ساختمان و زمینی است که بنا به اظهار دکتر منصور عالم، معاون کنونی این انجمن، با حمایت مالی سفیر وقت ایران علی اصغر حکمت در 1960.م خریداری شد و امروز در خیابان پر رفت و آمدی واقع شده است. این خیابان به یادبود بنیانگذار انجمن، در سال 1971.م خیابان اسحاق نام گرفته است.

 

تاریخچه انجمن

عشق و علاقه یک محقق جوان ادبیات عرب و فارسی به نام محمد اسحاق، که بعدها به سمت استادی گروه عربی ـ فارسی دانشگاه کلکته رسید، موجب شد که وی برای خدمت به زبان و ادبیات و فرهنگ فارسی در هند کمر همت بربندد. در این راستا، او قبل از هر اقدام به مطالعه عمیق فرهنگ و ادبیات ایران پرداخت. وی دو بار(سال‌های1930 و 1934م.) به ایران سفر کرد و به بازدید از گوشه و کنار ایران و ملاقات با افراد فرهیخته از جمله شاعران و ادیبان برجسته ایرانی پرداخت. محمد اسحاق پس از بازگشت به هند، کتاب با ارزش«سخنوران ایران» را در دو جلد به نگارش درآورد. اما او هنوز تشنه دانش بیشتری درباره ایران بود. بنابراین به انگلستان رفت و در کالج مطالعات شرقی و آفریقایی(School of Oriental and African Studies) تحت نظر استادان برجسته‌ای همچون مینورسکی به مطالعه و تحقیق پرداخت. او در سال 1940م. با گذراندن پایان‌نامه خود با عنوان«شاعران معاصر فارسی زبان» به اخذ درجه دکتری نایل آمد. دکتر محمد اسحاق در همان زمان، در شهر لندن با «انجمن ایران» که برای گسترش فرهنگ و ادبیات فارسی فعالیت می‌کرد، آشنا شد. این انجمن توجه او را به خود جلب کرد و وی آن را به عنوان الگویی برای آینده انتخاب کرد.

دکتر محمد اسحاق پس از بازگشت به هند با همکاران دانشگاهی، دوستان و علاقه‌مندان فرهنگ و تمدن ایرانی، در مورد تأسیس انجمنی شبیه آنچه در شهر لندن دیده بود، مشورت کرد و نظر آنان را برای تأسیس چنین انجمنی جلب نمود. سرانجام، در روز بیست و هفتم ماه آگوست سال 1944م. در منزل دکتر محمد اسحق در شهر کلکته، جلسه‌ای برگزار شد و طی آن انجمنی هم‌نام و هم‌راستا با «انجمن ایران» در لندن، به ریاست یک تاجر ایرانی به نام م‌. کاشانی تشکیل یافت. اهداف این انجمن تازه تأسیس عبارت بود از : «تشکیل یک انجمن به منظور توسعه تحقیقات پیرامون زبان و ادبیات، مذهب و فلسفه، هنر و علوم ایران، تا جایی که انجمن مزبور به مرکزی برای همکاری‌های فکری و شناخت فرهنگی هند و ایران مبدل شده و علایق فرهنگی میان مردم این دو کشور حفظ و ارتقاء یابد».

در این جلسه همچنین تصمیم گرفته شد که همه مردان و زنان از جوامع و ملیت‌های مختلف حق عضویت در این انجمن را داشته باشند.

از همان آغاز شکل‌گیری انجمن ایران، فکر انتشار فصلنامه‌ای با عنوان ایندو ـ ایرانیکا در میان مدیران آن قوت گرفت. در نهایت اولین شماره این فصلنامه دو زبانه(انگلیسی ـ فارسی) در ماه جولای سال 1946.م انتشار یافت. هنگامی که مولانا ابوالکلام آزاد(اولین وزیر آموزش هند پس از استقلال) این فصلنامه وزین را در 1953.م مطالعه کرد، بلادرنگ یارانه‌ای به مبلغ ده هزار روپیه برای کمک به انتشار مداوم آن به تصویب رساند. مبلغ این یارانه که از طریق شورای روابط فرهنگی هند در اختیار انجمن ایران قرار می‌گرفت، در زمان وزارت پروفسور همایون کبیر به سال 1961.م وزیر امور فرهنگی هند، به دوازده هزار روپیه افزایش یافت. این یارانه در سال 1964.م در زمان وزارت آقای چاگلا، وزیر آموزش هند، قطع گردید. اما دکتر اسحاق پس از عمری تلاش برای خدمت به فرهنگ و ادب پارسی در بنگال، بسال 1969.م بدرود حیات گفت.

تاکنون 67 شماره از فصلنامه ایندو ـ ایرانیکا به طور منظم انتشار یافته است. این فصلنامه توجه بسیاری از محققان در سراسر دنیا را به خود جلب کرده و به عنوان گنجینه‌ای از تحقیقات پیرامون زبان و ادب فارسی و روابط فرهنگی میان هند و ایران، بشمار می‌رود؛ چنانکه در حال حاضر نسخه‌هایی از این فصلنامه زینت‌بخش کتابخانه‌های دانشگاه‌های مشهور در ایران، هند، انگلیس، آمریکا و سایر کشورهاست.

انجمن ایران، گذشته از انتشار فصلنامه، آثار دیگری نیز منتشر کرده است. بخشی از انتشارات انجمن ایران عبارت است از:

1)     تاثیر ادبیات فارسی بر ادبیات انگلیسی در هند، دکتر حسن جوادی

2)     هنر خوشنویسی در دوره مغول، دکتر آر. نات

3)     نقدی به ادبیات فارسی، دکتر علی اصغر حکمت

4)     دیوان کاهی، تصحیح پروفسور هادی حسن

5)     کتاب ادویه القلبیه (ترجمه اردو)، شفاءالملک حکیم

6)     هند و ایران در دوره میانه

7)     سهم اقبال در ادبیات هند و ایران

8)     آموزش در ایران تحت تاثیر اسلام (فارسی)

9)     شاعران متوفی بزرگ پنجاب ، دکتر آر. ام. چوپرا

10) مقالاتی درباره ادب فارسی، دکتر محمد منصور عالم

11) فهرست ایندو ایرانیکا

12) روابط فرهنگی هند و ایران در گذر زمان، دکتر آر. ام. چوپرا

13) عبیدی، شاعر فارسی زبان بنگالی در قرن نوزدهم، دکتر آر. ام. چوپرا

14) رومی، تعالیم و فلسفه او، دکتر آر. ام. چوپرا

15) شاعران مشهور فارسی، دکتر آر. ام. چوپرا

16) فارسی در آسام، محمد منصور عالم

17) دکتر محمد اسحق حیات و دستاوردها، محمد منصور عالم

18) نگارستان عشق(اردو)، محمد منصور عالم

19) وحید شاعر فارسی زبان کلکته در قرن نوزدهم، دکتر ام فیروز

انجمن ایران در گذشته کلاس‌های آموزش زبان فارسی نیز برگزار می‌کرد. این کلاس‌های آموزشی که از 1959.م آغاز شد تا چندین سال با قوت تشکیل می‌شد. اما متاسفانه در سال‌های اخیر، در برخی از مواقع برگزاری این کلاس‌ها به حالت تعلیق و یا تعطیل درآمده است.

انجمن تاکنون چندین بزرگداشت درباره شخصیت‌های بزرگ علمی و فرهنگی هند و ایران، از جمله ابوریحان بیرونی(1952.م)، ابن‌سینا(1956.م)، ملاصدرا(1961.م)، رابیندرانات تاگور(1961و 2011.م)، ادوارد براون(1963.م)، علامه اقبال(1973.م)، مولانا رومی(1974.م)، امیرخسرو(1975.م)، عمر خیام(1980.م)، سعدی(1982.م)، مولانا ابوالکلام آزاد(1983و 1986و 1988.م)، حافظ(1987.م) و.... برگزار کرده است.

همچنین انجمن سمینار‌هایی همچون «فارسی در بنگال 1976.م»، «حیات و دستاوردهای شرف‌الدین منیری 1980.م»، «مطالعات فارسی در هند جدید 1985.م»، «سهم متصوفه هند در هم‌گرایی عمومی 1996.م»، «فارسی در هند از 1947 تا 1997.م در1997.م»، «سهم میرزا اسدالله خان غالب در ادب فارسی 1998.م»، «فارسی در قرن بیستم 2002.م»، «روابط هند و ایران در قرن بیستم 2004.م»، «شاعران فارسی بنگال 2005.م»، «میراث مشترک فرهنگی ایران و هند 2009.م»، «سهم محققان اروپایی در مطالعات ایرانی در هند 2013.م» و ..... برگزار کرده است.

در 27 اوت 2015.م نیز هفتاد و یکمین سالگرد تأسیس ایران سوسایتی در محل این انجمن در کلکته برگزار شد و پیام حامد انصاری معاون رئیس جمهور هند و همچنین التمش کبیر رئیس دیوان عالی هند در این برنامه قرایت شد.

انجمن ایران در گذشته از حمایت شخصیت‌های برجسته‌ای چون دکتر لا(law)  محقق ادبی مشهور بنگال، آقای میرزا محمد اسماعیل راجا گوپاچاری اولین فرماندار کل هند، مولانا ابوالکلام آزاد اولین وزیر آموزش هند پس از استقلال، دکتر ذاکر حسین رئیس جمهور هند، پروفسور همایون کبیر وزیر فرهنگ هند، دکتر علی اصغر حکمت سفیر ایران در هند، دکتر نورالحسن  فرماندار ایالت بنگال غربی، دکتر چاندرا وزیر آموزش هند، دکتر قدوایی فرماندار ایالت بنگال و هاریانا، آقای برنی فرماندار ایالت هاریانا، آقای هاشم عبدالحلیم سخنگوی مجلس نمایندگان ایالت بنگال غربی و آقای گوپال کریشنا گاندی فرماندار ایالت بنگال غربی و بسیاری از شخصیت‌های برجسته دیگر بهره برده است.

هیات امنا و شورای مدیران امروز انجمن کلکته عبارتند از: کاوال سینگ والیا رئیس، آر. ام چوپرا و دکتر منصور عالم معاون رئیس، دکتر فیروز دبیر، خواجه جاوید یوسف معاون دبیر و دکتر غلام سرور خزانه‌دار انجمن.

بودجه انجمن از محل حق عضویت اندک سالیانه اعضاء برای یکسال تامین می‌شود و بعلاوه انجمن از محل درآمد حاصل از اجاره مقطعی ساختمان و زمین عایدی و درآمد دیگری نیز دارد. بنا به اظهار دکتر منصور عالم انجمن مجاز نیست از حمایت‌های مستقیم مالی دستگاه‌ها و سایر مراکز و کشور‌ها به استثنای موارد مشارکت در برنامه‌ها و آن هم در قالب اقلام فرهنگی برخوردار باشد.

 

علی دهگاهی

آبان 1395


[1] . در تهیه بخشی از این گزارش(تاریخچه انجمن) از بروشور انجمن، گفتگو با دکتر منصور عالم و همچنین مقاله اسرائیل انصاری در روزنامه تایمز آو ایندیا بتاریخ 26 آگوست 2001 استفاده شده است.

[2] . سرویلیام جونز در 15 ژانویه 1784 این انجمن را در کلکته تاسیس کرد.